Giải thích cơ chế triệu chứng học lâm sàng - www.docsachysinh.com

Chương 7: Nội tiết học

Trở về trang đọc sách

Acanthosis nigricans (AN)

(Dấu gai đen)

Nguyễn Thiện Luân - Nguyễn Phước Long

Hình 7.1 Acanthosis nigricans

Chỉnh sửa dưới sự cho phép của Weston WL, Lane AT, Morelli JG, Color Textbook of Pediatric Dermatology, 4th edn, London: Mosby, 2007: Fig 17-62.

 

Nguồn gốc tên gọi: (Greek) acantha – thorn (gai); nigricans – blackish (màu hơi đen)

 

Mô tả triệu chứng

Vùng da dày lên dạng u nhú (papillomatous thickening), màu đen xám, thường gặp ở vùng da nhăn hoặc các vị trí gấp của cơ thể. Ví dụ, vùng gấp ở gáy hay ở bên của cổ, vùng nách, háng, ở các nếp gấp bụng. Vùng da này thường mềm, đối xứng.

 


Tình trạng đi kèm

 

Phổ biến

Đái tháo đường type 2

Béo phì

 

Ít phổ biến

Hội chứng Cushing

Bệnh to cực (còn gọi là bệnh to đầu chi - Acromegaly)

Một số bệnh lý ác tính

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS - Polycystic Ovary Syndrome)

 

Một số tình trạng gây tăng insulin máu quá mức (hyperinsulinemia) – ví dụ, dùng các thuốc  có chứa glucocorticoids, niacin, insulin, thuốc ngừa thai dạng uống, thuốc ức chế protease – Theo Higgins SP, Freemark M, Prose NS (2008). "Acanthosis nigricans: a practical approach to evaluation and management.". Dermatol Online J 14 (9): 2.

 

          

       Bệnh to đầu chi                                Hội chứng buồng trứng đa nang

 

Cơ chế chính

Cơ chế phức tạp, yếu tố chủ chốt trong đa số trường hợp là tình trạng đề kháng insulin. Tình trạng này gây tăng insulin máu, từ đó kích thích sự tăng sinh các tế bào tiết keratin (keratinocyte, chứa melanin) và các nguyên bào sợi (fibroblast).

 

Cơ chế chi tiết

Các tế bào tiết keratin bình thường sẽ nguyên phân để tạo thành một lớp keratin (một loại protein cấu trúc dạng sợi) dày ở da. Trong quá trình đó, các tế bào này hấp thu các hắc tố melanin và chứa trong nhân tế bào. Sự tăng sinh quá mức (excess proliferation) các tế bào này, gây ra bởi tình trạng tăng insulin máu, dẫn đến việc hình thành lớp keratin dày hơn bình thường, đồng thời tạo các mảng sậm màu hơn do có nhiều melanin hơn.

Tương tự, các nguyên bào sợi sản xuất collagen. Sự tăng sinh quá mức các tế bào này dẫn đến tích tụ nhiều collagen, lớp collagen này kết hợp với lớp keratin sẽ gây nên triệu chứng Acanthosis nigricans.

 

Tình trạng tăng insulin máu kích thích sự tăng sinh tế bào bằng cách:

1. trực tiếp kích thích các thụ thể của insulin-like growth factor-1 (IGF-1) trên các nguyên bào sợi và các tế bào tiết keratin, từ đó kích thích tăng sinh tế bào

2. giảm nồng độ của các protein gắn kết IGF-1 trong máu (IGF-1-binding protein), từ đó tăng nồng độ IGF-1 tự do trong tuần hoàn, dẫn đến việc kích thích các thụ thể của insulin-like growth factor-1 (IGF-1) trên các nguyên bào sợi và các tế bào tiết keratin, từ đó kích thích tăng sinh tế bào.

Ngoài ra còn có thể có sự tham gia của một số yếu tố trung gian khác:

- Thụ thể của yếu tố tăng trưởng biểu mô (EGFR - epidermal growth factor receptor)

- Thụ thể của yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (FGFR - fibroblast growth factor receptor)

- Androgens.

 

Tình trạng đề kháng insulin được chia thành 3 type:

- Type A  - rối loạn chức năng của thụ thể insulin.

- Type B – có kháng thể kháng thụ thể insulin.

- Type C – các rối loạn sau thụ thể insulin (post-insulin receptor defects).

Bất cứ rối loạn nào trên đây đều dẫn đến tăng insulin máu, và do đó gây ra acanthosis nigricans.

 

Có bằng chứng cho thấy ở bệnh nhân béo phì, có sự rối loạn thụ thể insulin, từ đó dẫn đến tăng bù trừ nồng độ insulin trong máu. Nồng độ insulin cao có thể hoạt hóa các thụ thể của insulin-like growth factor-1 (IGF-1) trên các nguyên bào sợi và các tế bào tiết keratin, từ đó kích thích tăng sinh tế bào.

Tuy nhiên, cơ chế thực sự gây AN ở các bệnh nhân béo phì phức tạp hơn nhiều. Ở các bệnh nhân béo phì, rất hiếm khi nào nồng độ insulin máu đủ cao (10nM) để hoạt hóa IGF-1R. Việc AN xuất hiện nhiều hơn ở những vùng như cổ và nách gợi ý rằng các yếu tố khác như mồ hôi, sự ma sát cũng góp phần vào cơ chế gây AN ở những bệnh nhân này. – Theo Higgins SP, Freemark M, Prose NS (2008). "Acanthosis nigricans: a practical approach to evaluation and management.". Dermatol Online J 14 (9): 2.

 

Trong bệnh to đầu chi, có 2 cơ chế góp phần gây ra AN. Thứ nhất, sự gia tăng quá mức nồng độ growth hormone (GH) gây tăng sản xuất IGF-1, từ đó kích thích các thụ thể của insulin-like growth factor-1 (IGF-1) trên các nguyên bào sợi và các tế bào tiết keratin. Thứ 2, trong bệnh to đầu cho chi, có tình trạng kháng insulin, do đó gây tăng insulin máu và từ đó kích thích tăng sinh các nguyên bào sợi và các tế bào tiết keratin.

 

Một số bệnh lý ác tính có thể gây ra AN, ví dụ những bệnh có tình trạng sản xuất kháng thể kháng thụ thể insulin (do đó kích thích tăng tiết insulin), hoặc những tăng tổng hợp các yếu tố tăng trưởng như yếu tố tăng trưởng biểu mô (EGF), từ đó cũng gây nên triệu chứng của acanthosis nigricans.

Hình 7.2 Các cơ chế gây nên acanthosis nigricans

 

Giá trị của triệu chứng

Tỉ lệ hiện mắc không rõ ràng và khác nhau rất nhiều giữa các nhóm dân số.

Acanthosis nigricans được xem như một triệu chứng có giá trị gợi ý tình trạng tăng quá mức insulin máu và đề kháng insulin ở cả người lớn và trẻ em. Hơn thế nữa, AN còn có mối liên quan chặt chẽ với nhiều yếu tố nguy cơ của đái tháo đường type 2, với sự tiến triển của hội chứng chuyển hóa, và đặc biệt là với mức độ béo phì. Thậm chí AN đã được đề nghị xếp vào yếu tố nguy cơ độc lập của bệnh đái tháo đường. Các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục được tiến hành theo hướng sử dụng acanthosis nigricans như là một yếu tố gợi ý báo trước một số bệnh lý trên trẻ em. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy, trong số các bệnh nhân từ 8 – 12 tuổi có acanthosis nigricans, hơn 25% bệnh nhân đã có những biến đổi nhất định trong việc chuyển hóa glucose của cơ thể.

 

Một số câu hỏi thảo luận dành cho bạn đọc:

1. Cơ chế gây acanthosis nigricans ở các bệnh nhân béo phì.

2. Vai trò của androgen trong việc hình thành acanthosis nigricans.

3. Nêu một số bệnh lý ác tính có thể gây ra acanthosis nigricans, và cơ chế hình thành acanthosis nigricans của các bệnh lý này.

 

Các câu hỏi, ý kiến thảo luận cũng như đóng góp cho bài viết vui lòng gửi về diễn đàn docsachysinh.com:

http://www.docsachysinh.com/forum/ hoặc

http://www.docsachysinh.com/forum/index.php?forums/noi-tiet-hoc-endocrinology.96/

Trở về trang đọc sách